Obserwacja w pracy licencjackiej - rodzaje, arkusz obserwacji, przykłady

Obserwacja to technika badawcza, która wygląda na najprostszą - przecież "wystarczy patrzeć" - a w praktyce najłatwiej ją zepsuć. Różnica między naukową obserwacją a wrażeniami z praktyk sprowadza się do jednego przedmiotu: arkusza obserwacji przygotowanego przed badaniem. W licencjatach obserwacja błyszczy wszędzie tam, gdzie badasz zachowania, nie deklaracje: w przedszkolu i szkole, na oddziale, w punkcie obsługi klienta. Jej miejsce wśród innych technik pokazuje przegląd metod badawczych w pracy licencjackiej.

Rodzaje obserwacji

Obserwację klasyfikuje się według kilku niezależnych osi. Uczestnicząca (badacz jest częścią sytuacji - np. praktykant w grupie przedszkolnej) albo nieuczestnicząca (przygląda się z zewnątrz). Jawna (badani wiedzą o obserwacji) albo ukryta - ta druga rodzi problemy etyczne i w pracach dyplomowych stosuje się ją wyjątkowo, po konsultacji z promotorem. Standaryzowana (z arkuszem i kategoriami ustalonymi z góry) albo swobodna (notatki terenowe porządkowane po fakcie). W licencjacie zdecydowanie rekomendowana jest obserwacja jawna i standaryzowana - najłatwiejsza do rzetelnego opisania w metodologii.

Arkusz obserwacji - narzędzie tej techniki

Arkusz przekłada problemy badawcze na obserwowalne kategorie zachowań. Dobry arkusz zawiera: kategorie zachowań zdefiniowane tak, by dwie osoby zakodowały to samo zdarzenie tak samo ("agresja fizyczna: uderzenie, popchnięcie, zabranie przedmiotu" - nie "zachowanie niewłaściwe"), sposób rejestracji (częstość zdarzeń, czas trwania, natężenie na skali), pola kontekstu (data, pora, miejsce, liczba obecnych) i miejsce na notatki jakościowe. Przetestuj arkusz pilotażowo przez dzień lub dwa - kategorie prawie zawsze wymagają korekty po pierwszym kontakcie z rzeczywistością, a poprawki opisz w metodologii.

Plan obserwacji i dokumentowanie

Ustal z góry: ile sesji obserwacyjnych, jak długich, w jakich porach i sytuacjach (lekcja vs przerwa, dzień powszedni vs weekend) - pojedyncza obserwacja to migawka, o wzorcach zachowań mówi dopiero seria. Wyniki przenoś do zestawień liczbowych (częstości kategorii w kolejnych sesjach) i uzupełniaj opisami jakościowymi najciekawszych zdarzeń. Pamiętaj o zgodach: placówki zawsze, a przy obserwowaniu dzieci także rodziców; w opisie wyników anonimizuj osoby i placówkę.

Najczęstsze błędy

Obserwacja bez arkusza, spisywana z pamięci wieczorem. Kategorie oceniające zamiast opisowych ("dziecko niegrzeczne"). Wnioski o przyczynach zachowań z samego ich wystąpienia (obserwacja mówi "co", nie "dlaczego" - o motywy trzeba zapytać, np. wywiadem). Zbyt mało sesji względem wniosków. I efekt obserwatora potraktowany milczeniem - to, że badani wiedzą o obserwacji, zmienia ich zachowanie, i warto ten fakt skomentować w ograniczeniach badania.

Powiązane poradniki

• Metody badawcze w pracy licencjackiej - metoda, technika, narzędzie
• Wywiad - naturalne uzupełnienie obserwacji o perspektywę badanych
• Rozdział metodologiczny - jak opisać obserwację w pracy