Etyka badań w pracy licencjackiej - zgody, anonimowość, dane wrażliwe

Etyka badań bywa w licencjatach traktowana jak dekoracyjny akapit - a to jedyny obszar metodologii, w którym błąd potrafi realnie skrzywdzić drugiego człowieka i wstrzymać obronę. Zasady nie są skomplikowane; trzeba je tylko zastosować, zanim ruszy badanie, bo później niczego już nie da się naprawić. Jak wpisać kwestie etyczne w strukturę pracy, pokazuje poradnik o rozdziale metodologicznym pracy licencjackiej.

Świadoma zgoda - fundament

Każdy badany musi wiedzieć, że uczestniczy w badaniu, kto je prowadzi, po co, co będzie się działo z danymi - i musi mieć realną możliwość odmowy oraz wycofania się w każdej chwili, bez konsekwencji. W ankiecie rolę informacji badawczej pełni nagłówek kwestionariusza; w wywiadzie - zgoda wyrażona przed rozmową (na udział i osobno na nagrywanie), pisemna lub zarejestrowana. Dobrowolność bywa iluzoryczna, gdy badasz osoby od siebie zależne (uczniów jako praktykant, podwładnych jako stażysta w firmie) - wtedy szczególnie zadbaj, by odmowa była łatwa i niewidoczna dla przełożonych.

Badanie niepełnoletnich i grup wrażliwych

Przy badaniu dzieci i młodzieży poniżej 18 lat wymagane są dwie zgody: rodzica lub opiekuna prawnego oraz placówki (dyrekcji), a samo dziecko też powinno wyrazić zgodę stosownie do wieku. Grupy wymagające szczególnej ostrożności to także pacjenci, osoby z niepełnosprawnościami, osoby w kryzysie - tu narzędzia i procedury konsultuj z promotorem, a w badaniach klinicznych sprawdź, czy uczelnia nie wymaga opinii komisji bioetycznej. Zasada kciuka: im słabsza pozycja badanego, tym silniejsze muszą być zabezpieczenia.

Anonimowość i dane osobowe

Anonimowość oznacza, że odpowiedzi nie da się przypisać osobie - więc nie zbieraj danych, które to umożliwiają (imię, e-mail, dokładne stanowisko w małej firmie), chyba że są badawczo niezbędne; wtedy mów o poufności i opisz zabezpieczenia. W opisie wyników anonimizuj też instytucje ("szkoła podstawowa w mieście średniej wielkości"), oznaczaj rozmówców kodami (W1, W2), a szczegóły umożliwiające identyfikację pomijaj lub uogólniaj. Surowe dane (nagrania, wypełnione kwestionariusze) przechowuj tak, by nikt postronny nie miał do nich dostępu, i nie publikuj ich w załącznikach.

Tematy wrażliwe i dobro badanego

Pytania o przemoc, zdrowie psychiczne, uzależnienia czy sytuację rodzinną mogą poruszyć badanego - projektuj je tak, by nie wymuszać odpowiedzi (żadnych pól obowiązkowych przy kwestiach drażliwych), a w materiałach badawczych podawaj kontakty do miejsc pomocy właściwych dla tematu. Obowiązuje też zakaz zwodzenia: ukrywanie prawdziwego celu badania wymaga wyjątkowego uzasadnienia i w licencjacie praktycznie nie występuje.

Najczęstsze uchybienia

Badanie uczniów "przy okazji praktyk" bez zgód rodziców. Nagrywanie wywiadu bez uprzedzenia. Metryczka tak szczegółowa, że w 30-osobowej firmie wskazuje osobę. Nazwa placówki w tytule rozdziału mimo obiecanej anonimizacji. Cytaty z wywiadów z danymi pozwalającymi rozpoznać rozmówcę. I klauzula-widmo: obietnice z nagłówka ankiety ("dane wyłącznie do celów naukowych"), których praca potem nie dotrzymuje.

Powiązane poradniki

• Ankieta w pracy licencjackiej - informacja badawcza w nagłówku
• Badania online - etyka zbierania danych w sieci
• Studium przypadku - anonimizacja pojedynczego badanego